"დიდი ქვეყნების მიერ საინფორმაციო საშუალებების გავლენისგან თავის დაცვის ერთადერთი საშუალება ძლიერი საზოგადოებრივი მაუწყებლის არსებობაა"

ვაგრძელებთ საუბარს ტელემედიაში არსებულ პრობლემებზე. "საერთო გაზეთის" სტუმარია პოლიტოლოგი, ფსიქოლოგი რამაზ საყვარელიძე:

_ ბატონო რამაზ, საზოგადოებრივი მაუწყებლისთვის რეკლამის განთავსების უფლების მინიჭებამ კერძო ტელევიზიები გააღიზიანა. რამდენად ლოგიკურია საზოგადოებრივი და კერძო ტელევიზიები ერთმანეთის კონკურენტები იყვნენ და რატომ გახდა საზ.მაუ მწვავე თავდასხმის ობიექტი?

_ ზოგადად, საზოგადოებრივი მაუწყებლისთვის რეკლამის გაზრდა კომერციულ ტელევიზიებს, ცოტა არ იყოს, ნერვებს უშლის იმდენად, რამდენადაც საქართველოში სარეკლამო თანხები საკმაოდ მწირია. თუმცა, მეორე მხრივ, რეკლამის თავისებურებაა მასთან მივიდეს, ვისაც მაყურებელი უყურებს. თუ საზ.მაუ-ს არავინ უყურებს, მაშინ რეკლამა მასთან არ მივა. რაც შეეხება საზოგადოების, ანუ მომხმარებლის დამოკიდებულებას ამ მოვლენის მიმართ – ყველაზე მეტად ის მაწუხებს, რომ მესამე სექტორმა – არასამთავრობო ორგანიზაციებმაც იმაზე ატეხეს ყვირილი, რაზეც კერძო სექტორი წუხს. ანუ, ისინი, რატომღაც, კერძო სექტორის გვერდით განლაგდნენ. ამ დროს, ამ პროცესში, სწორედ საზოგადოებრივი მხარე არის დაზარალებული და წესით, არასამთავრობოებს როგორც საზოგადოების წარმომადგენლებს, უკმაყოფილება სწორედ საზოგადოების პოზიციიდან უნდა გამოეთქვათ. საზოგადოებრივი ტელევიზიის ძირითადი ფუნქცია სწორედ ის არის, რომ წამგებიანობის მიუხედავად, ექნება თუ არა მას ამისგან მოგება, ხალხს მაღალი ხარისხის პროდუქცია მიაწოდოს, ეს იქნება მუსიკა, კინო, ლიტერატურა თუ სხვა. ანუ, საზოგადოებრივი ტელევიზია გამიზნულია იმისკენ, რომ მოსახლეობა გაზარდოს და მაღალი კულტურის პროდუქციამდე მიიყვანოს. აი, რაზე უნდა ედარდა ჩვენს არასამთავრობო ორგანიზაციებს. წესით, ამ ტიპის პრობლემების წამოწევა და ხმაურია მათი ფუნქცია და არა კომეციული ტელევიზიების მხარდამხარ დგომა. 

– მაინც რა არის კერძო ტელევიზიების ასეთი გულისწუხილი. მათი პრობლემა მხოლოდ რეკლამაა თუ ძაღლის თავი სხვაგან არის დამარხული? 

– ძაღლები ძალიან მიყვარს, მაგრამ მისი თავი, ალბათ, ბევრგან მარხია. ერთ-ერთი ის არის, რაც ზემოთ აღვნიშნეთ: თუ სარეკლამო დროის თანხები განაწილდება, მათ, რა თქმა უნდა, ნაკლები ერგებათ, რაც წუხილის სერიოზული მიზეზია და არც გასაკვირია. 

– საზ.მაუს დაფინანსება გამჭირვალეა, მაგრამ ვინ დგას კერძო ტელევიზიების უკან, არ ვიცით, მათი საქმიანობა, აბსოლუტურად, გაუმჭირვალეა. ეს რა საფრთხის შემცველია?

– ეს პრობლემა ყველა ქვეყანას უდგას. თანამედროვე მსოფლიომ აქედან გამოსავალი არ იცის. არადა, ამას თავისი პოლიტიკური მხარე გააჩნია, რაც შემდეგში მდგომარეობს: კი ბატონო, მთავრობა პირდაპირი დირექტივით ტელევიზიას არ მართავს, მაგრამ შეუძლია ამის საფასური მთავრობასთან დაახლოებულ ბიზნესს გადაახდევინოს და პოლიტიკური ზეგავლენა უკვე ეკონომიკური ბერკეტებით მოიპოვოს. ასე, რომ სახელმწიფოს მხრიდან მართვა პოლიტიკურად ნეიტრალური ტელევიზიების არსებობას არ გამორიცხავს. ისინი, ამა თუ იმ პოლიტიკური ჯგუფების ხელში, შეიძლება, ინსტრუმენტი აღმოჩდნენ. ამ საკითხებზე როცა ვმუშაობდი, ერთი პოლონელი ექსპერტი გვყავდა ჩამოყვანილი. მან, მაშინ როცა ჯერ კიდევ არ იყო ლაპარაკი რუსეთის ჰიბრიდულ ომებსა და საინფორმაციო პოლიტიკაზე, ჩვენ გვითხრა: თქვენ, ღარიბი ქვეყანა ხართ და დიდი ქვეყნების გავლენას წინ ვერაფრით აღუდგებით, ისინი თქვენს მედია-სივრცეს დააფინანსებენ, რითაც თავიანთ საინფორმაციო პოლიტიკას გაატარებენ. ერთადერთი გზა, ამ ყველაფრისგან თავის დაზღვევის, საზოგადოებრივი ტელევიზიის შექმნააო – გვითხრა მან. პოსტ.საბჭოთა სივრცეში მართლაც სასწრაფოდ საზოგადოებრივი ტელევიზიები შეიქმნა. ეს ფუნქცია საზოგადოებრივი ტელევიზიისაა _ მან იმის გაკეთება უნდა მოახერხოს, რასაც ვერ ან არ ახერხებს კომერციული ტელევიზია. ასე, რომ ქვეყნის თავდაცვის უნარიანობის, საინფორმაციო სივრცის დაცვის თვალსაზრისითაც, საზოგადოებრივი ტელევიზია აუცილებელია. ვიმეორებ, სამწუხაროა, რომ ჩვენს არასამთავრობო ორგანიზაციებს ეს მხარე არ ანაღვლებთ.

– თავად მედიას როგორ ესმის სიტყვის თავისუფლება? ტელევიზიები რაც მოეპრიანებათ იმ ინფორმაციას ავრცელებენ, მერე, ამას სიტყვის თავისუფლებად ნათლავენ და პასუხსაც არ აგებენ.

– კი, კი, ასეა, ოღონდ, აქ, ერთი რამ მოხდა, რითაც საქართველო, ამ მხრივ, შეიძლება უნიკალურიც იყოს: მედია ძალიან ძლიერი აღმოჩნდა იმ მხრივ, რომ მან სახელმწიფო სტრუქტურები ძალიან დააშინა. ანუ, პიარ-ამოცანამ ბევრ პოლიტიკოსში მედიის შიში უფრო გამოიწვია, ვიდრე სხვა რამ. მოგეხსენებათ, მედიის მიმართ შიში არც უცხოეთისთვის არის უცხო. მათაც მიაჩნიათ, რომ მედიის გადაკიდება არ ღირს. თუმცა, უცხოეთში არ ხდება ის, რაც შედეგად ჩვენ მივიღეთ. ანუ, სურათი ასეთია: ფაქტობრივად, "თავისუფლების ინსტიტუტის" ხელშეწყობით, დაჟინებული მოთხოვნით (მაშინ მე და გიგა ბოკერია ბევრს ვკამათობდით) მედიის მიმართ ყველა ტიპის სანქცია გაუქმდა. კერძოდ, გაუქმდა ის მუხლები, რომლებიც კრძალავდა დეზინფორმაციის გავრცელებას, აუცილებლობას, რათა პროპორცია დაცული ყოფილიყო, ინფორმაციის ცალმხრივად გაშუქების დაუშვებლობას და ა.შ. მაშინ მეგონა, რომ ეს მხოლოდ კამათი იყო რაღაც იდეის გარშემო, თუმცა, "ვარდების რევოლუციის" მერე მივხვდი, რომ მსგავსი ნაბიჯებით მათ, ფაქტობრივად, "ვარდების რევოლუცია" გაამზადეს, მას პოლიგონი მოუსუფთავეს. ასე, რომ კანონმდებლობის შექმნა გარკვეული პოლიტიკური კონიუნქტურით მოხდა. შედეგად რა მივიღეთ?! დასავლეთში ბევრ ანალოგიურ საკითხს სასამართლო არეგულირებს. ანუ, ცილისწამებისთვის იმდენად დიდ თანხებს ახდევინებენ, რომ მედია ორგანიზაცია შეშინებულია, მათ არ აწყობთ ამ თანხების გადახდა. საქართველოში ასეთი რამ არ ხდება. სანამ სასამართლო სისტემა არ ამუშავდება, იმ ზომიერების ბალანსს, რომელიც მედიას დასავლეთში აქვს, ვერაფრით მივაღწევთ. ამ პრობლემას არაფერი ეშველება, სანამ სასამართლო სისტემას ხელი-ფეხი არ აეხსნება. ეს კანონმდებლობის ბრალიც არის და მოქალაქეებისაც _ მოქალაქის მიერ მედიისგან გავრცელებულ დეზინფორმაციაზე ჩივილი ძალიან იშვიათია.

– მედია-საშუალებები რომლებიც სიტყვის თავისუფლებას, დემოკრატიას იჩემებენ, ამ დროს, ძალიან მტრულნი და აგრესიულნი არიან. ამ შემთხვევაში, რა პოლიტიკა აქვს სახელმწიფოს მედიასთან ურთიერთობის თვალსაზრისით?

– ეს ცოტა ძნელი საკითხია – აქვს კი საერთოდ რაიმე პოლიტიკა? _– თარი თავის გარდა ბევრი არაფერი აწუხებთ. შესაბამისად, არ აწუხებთ, რომ შეიძლება საზოგადოებამ სახე დაკარგოს იმის გამო, რომ ხელისუფლება არ მოუვლის მასმედიას. ასეთი ზრუნვის მაგალითები უცხოეთში ბევრია. მაგალითად, ბელგიაში საზოგადოებრივი ტელევიზიის ფონდთან ერთად ბეჭდური მედიის ფონდიც არსებობს. აქაც, იგივე პრინციპი ვრცელდება _ ძირითადი მიზანი მაღალი ხარისხის ბეჭდური პროდუქციის ხელშეწყობა და მერე, საზოგადოების გემოვნებაში იმ აზრის ჩამოყალიბებაა, რომ მაღალი ხარისხი დაბალს სჯობს. ჩვენ წინასწარ გავიძახით: საზოგადოებას უკეთესი ურჩევნიაო. საზოგადოებას ურჩევნია უკეთესი ფეხსაცმელი, მანქანა და ა.შ. მაგრამ ხელოვნება, ლიტერატურა, ინტელექტუალური პროდუქცია უკეთესი რომ იყოს, ამას გემოვნების გამომუშავება სჭირდება. 

– აშკარაა, ქართული ტელევიზიები ბევრს სცოდავენ. მათი საქმიანობა სახელმწიფოს წინააღმდეგ მიმართულ საინფორმაციო ტერორს ხომ არ ჰგავს?


– სპეციფიკა მედიაში დევს. თუკი მედია სახელმწიფოს მიმართ აგრესიას შეინარჩუნებს, იგი უფრო ადვილად გაიყიდება, გასაღდება. მოსახლეობის დიდ ნაწილს სახელმწიფოს მიმართ მისი აგრესია გულს ფხანს. შესაბამისად, მედია არის კიდეც აგრესიული. მოსახლეობა სახელმწიფოსთან მიმართებაში გულს რომ იფხანს, ნუ გაგვიკვირდება. ერთი რეჟისორი წერდა: `ოტელო~ ცამეტჯერ დავდგი და სულ მაწუხებდა კითხვა _ რას ერჩოდა იაგო ოტელოს, რატომ ვერ იტანდა. ამასობაში ჯარში წასვლა მომიწია. დაბალი ჩინის ოფიცერი ვიყავი და მივხვდი, რატომ შეიძლება გქონდეს ზედა ჩინის ოფიცრების მიმართ აგრესია. კითხვებიც მომეხსნაო. დაახლოებით, იგივე მდგომარეობაა ფართო საზოგადოებასა და მთავრობას შორის. ზემდგომების მიმართ საზოგადოებაში აგრესია იყო, არის და იქნება. თუკი მედია შემოსავალს სხვაგვარად ვერ გამოიმუშავებს, მაშინ მუდამ აგრესიული იქნება.

– ბატონო რამაზ, სააკაშვილის დროს ტელევიზიები აყვავებულ ქვეყანაზე მოგვითხრობდნენ, ახლანდელს კი პიარი საერთოდ არ ანაღვლებს. რეალურად, როგორ უნდა იყოს?

– მოსახლეობაში აზრის ჩანერგვა–  ქვეყანა ყვავისო, საბჭოთა პერიოდშიც იყო, რაც სახარბიელო ნამდვილად არაა. იგივე ხდებოდა სააკაშვილის პერიოდშიც. ასეთი `ჩანერგვით~ ბედნიერი დიდხანს ვერ იქნები. საკმარისია ერთი ბზარი გაჩნდეს, მთელი საზოგადოება აფეთქდება. მსგავსი აფეთქება საბჭოთა კავშირის მიმართაც ვნახეთ და მიშასიც. ასე, რომ ასეთი ხელოვნური იდეოლოგია დიდი ხეირის მომტანი არ არის. რაც შეეხება საკითხს თუ როგორ ვაკეთოთ პიარი _ ეს რთული არ არის, უბრალოდ, სახელმწიფომ პიარისთვის თანხები უნდა გამოყოს და სახელმწიფომ იზრუნოს მოსახლეობას შესაბამისი შეტყობინებები გაუგზავნოს. მედია მრავალფეროვანი უნდა იყოს. ჩვენი პრობლემა იმაშია, რომ ხელთ ერთფეროვანი, მოჭიჭყინე, აგრესიული მედია შეგვრჩა, მეტი არაფერი.

– წეღან, საინფორმაციო ტერორი ვახსენეთ. "უსთავი2"-მა მუხთარლისთან ინტერვიუ ჩაწერა. ამ უკანასკნელმა პრემიერი და ბიძინა ივანიშვილი მის გატაცებაში დაადანაშაულა. ამ ტელევიზიამ საქართველო ტერორისტულ ქვეყანად გამოიყვანა, სადაც ხალხს იტაცებენ. ასე, რისთვის გაისარჯა?

_ სახელმწიფო სტრუქტურები ჯანდაბას, "რუსთავი2"-ის ქმედებით, ქვეყანა ვარდება ცუდ დღეში. რაზეც თქვენ ჩივით, ეს იმ პოლიტიკური გუნდის იდეოლოგიით კეთდება, რომელსაც "რუსთავი2" ერთგულად ემსახურება. თავად "რუსთავი2" მედია არ არის, ეს არის პარტიული ორგანო. იგი აკეთებს იმას, რასაც პარტია უბრძანებს. ასე, რომ მედიის თავისუფლებაზე კი ლაპარაკობს ბევრს "რუსთავი2", მაგრამ ყველაზე ნაკლებ თავისუფალი თავად არის.

– "რუსთავი2"-ს სახელმწიფო ბიუჯეტის საკმაოდ დიდი ვალი აქვს. 2001 წელს ტექნიკა შემოიტანეს, რომელიც არ განუბაჟებიათ. სააკაშვილის დროს
მილიონები ჩამოაწერეს. ამიტომ ახლაც დიდ გულზე არიან: სახელმწიფო ვალს რატომ გვთხოვსო. ამ დროს, 500 ლარის გადაუხდელობის გამო კონკრეტულ სუბიექტს, შეიძლება წარმოება გაუჩერონ. ეს რას ნიშნავს?


– თქვენს მსჯელობაში ერთი კითხვა მომიმწიფდა. თუკი ქვეყანაში ყაჩაღობა იქნება, თქვენ, პრეტენზია სახელმწიფო სტრუქტურების ანუ, პოლიციის მიმართ გექნებათ თუ ყაჩაღების?! _ სახელმწიფოს მიმართ ხომ?! ანალოგიურად, "რუსთავი2" ყაჩაღობს. ვის მიმართ უნდა გვქონდეს პრეტენზია? – რა თქმა უნდა, სახელმწიფოს მიმართ. თუკი სახელმწიფო მას ყაჩაღობის უფლებას აძლევს, იგი იყაჩაღებს. ისევ იმ პრინციპს მივადექით – მოდი, ჩავაგონოთ და იქნებ ინამუსოს. არ აქვს "რუსთავი2"-ს ეს ნამუსი და მოკალი. ამიტომ, სახელმწიფო მანქანამ ცოტა უფრო გაბედულად, უშიშრად უნდა იმუშავოს, მაშინ აღარ გვექნება ის სურათი, რაც ახლაა – "რუსთავი2"-ის დაძახილზე, პრაქტიკულად, მთელი მთავრობა ცხადდება ინტერვიუს მისაცემად იმიტომ, რომ ამ ტელევიზიის ეშინიათ. აი, როცა მედიის ეშინიათ სწორედ მაშინ ჩნდება ის პრობლემები, რაზეც ახლა, თქვენ, აქცენტს აკეთებთ. ნებისმიერ ქვეყანაში, სადაც მედიის შიში დაისადგურებს, ანალოგიური სიტუაცია შეიქმნება. ამიტომ, მთავარია შენს სახელმწიფოს მედიის, ქურდის, მძარცველის არ ეშინოდეს. თუკი შეეშინდება, მძარცველები რომ გამოჩნდებიან, პოლიცია გაიქცევა ხომ?! ანალოგიური პრობლემაა აქაც – თუკი მედია კანონს არღვევს, სახელმწიფოს არ უნდა ეშინოდეს, მაგრამ თუ ეშინია, მაშინ იგი ისევე ვერ ასრულებს თავის ფუნქციას, როგორც შეშინებული პოლიციელი.

– ბატონო რამაზ, ჩვენს ქვეყანაში რიგი ტელევიზიების მფლობელები თამბაქოს მაგნატები არიან. რაში სჭირდებათ მათ ტელევიზიებში მილიონების ხარჯვა? რას აკეთებს ამ დროს სახელმწიფო?

– ვიმეორებ, ჩვენი სახელმწიფოს პრობლემა არის მშიშრობა. სახელმწიფო უნდა ჩაერიოს, მაგრამ არ ერევა. სხვათა შორის, ახლახან, ერთი ყმაწვილი შემხვდა და ხუმრობით ჩაილაპარაკა: მგონი სააკაშვილის დრო მოგვენატროსო. ამაში არ იდო ის აზრი, რომ მას ცოცხები მოენატრა. იგი ერთ-ერთი პირველი იდგა იმ დროს საპროტესტო აქციებზე, მაგრამ მას უშიშარი ხელისუფლება მოენატრა. სააკაშვილის ხელისუფლება უშიშარი ნამდვილად იყო. ჩვენი ხელისუფლება თუ გააცნობიერებს იმას, რომ შეშინებულ სახელმწიფოში ყოფნა ნებისმიერი მოქალაქისთვის მიუღებელია ისევე, როგორც შეშინებული პოლიციელი, იქნებ ცოტა დაფიქრდნენ და სახელმწიფო პრობლემები გადაწყვიტონ.

რაც თქვენ ბრძანეთ, ქვემეხებზე უფრო ხშირად, სულხან-საბასი არ იყოს, სიტყვით დაკოდილობა შეიძლება უარესია, ვიდრე ცულით. აქაც, გამოიძებნებიან ადამიანები რომლებიც ამ მდგომარეობაში გამოსავალს იპოვნიან. მაგრამ იმისთვის, რომ ასეთი ადამიანები გამოჩდნენ, აუცილებელია ჩვენი ძალისხმევა. ამ საკითხებზე მართალი მსჯელობა, განხილვა, მგონი, საშურია.

თამარ შველიძე

скачать dle 12.0