"თავს ვაიძულებ, გავაღწიო სამყაროს მიღმა"

წინასიტყვაობა თემურ ჭკუასელის წიგნისთვის "კენჭები თირკმელში"

თემურ ჭკუასელის ამ ვრცელი მოთხრობის წაკითხვის შემდეგ ჩვენი საერთო უფროსი მეგობრის ლექსის სტრიქონები გამახსენდა:

"ხანდახან, როცა 
ნაღვლიანი ფიქრები მიხმობს
და გონს განწყობა 
ეუფლება მძიმე, სასუდრო,
თავს ვაიძულებ, 
გავაღწიო სამყაროს მიღმა
და ზეციერი სიმაღლიდან 
ვჭვრიტო საწუთრო."..


ეს სტროფი ვახუშტი კოტეტიშვილის "ფიქრის სონეტიდანაა". თემურ ჭკუასელის "კენჭები თირკმელში" ერთი გაბმული ნაღვლიანი ფიქრით მონაყოლია, რომელშიც ფიქრთან ერთად თავისუფლების ახალ სივრცეს ვხვდებით, დრო-ჟამით შემოუზღუდავს. ცნობილ გამოთქმას მოვიყვან – სტილია ავტორი, ტექსტიც, სიტყვაც და აზრიც. თემურ ჭკუასელის სტილს სხვადასხვა მხატვრული ხერხი განსაზღვრავს, რომლის მიგნებასაც იგი რამდენიმე ათეული წელია ცდილობს; ესაა თხრობის ლაღი, ზოგჯერ მსუბუქი, იუმორით გაჯერებული და, ამავე დროს, სევდით, ფილოსოფიური სიღრმით გადმოცემული ამბის მოყოლის მანერა.

იუმორი ვახსენე: ვინც თემურ ჭკუასელს იცნობს, არ იუცხოვებს მის მიერ სარკაზმით აღწერილ ისტორიებს, ზოგჯერ მხოლოდ მისი კუთხის შვილისთვის სახასითოდ გადმოცემულს, წრფელ ღიმილს რომ მოგგვრის, ან ხარხარსაც კი აგატეხინებს; უფრო მთავარი კი დამაფიქრებელი იუმორია, უშუალოდ ავტორის მიერ განცდილი, დიდრონ თვალებში ცრემლჩამდგარს რომ მოუყოლია, თან გაცინებს და, ამავე დროს, წუთისოფლის ავ-კარგზე ჩაგაფიქრებს, უსაშველო ნაღველს დაგიტოვებს გულში, თანაგანცდით აგიყოლიებს.

მოთხრობაში უცნაურად გაადამიანურებულ საგნებს წააწყდებით: აწგაზარმაცებულ ბილიკს, წინათ მგზავრთა ტერფებით გადაღლილს, ამავე ბილიკზე მიმობნეულ ცბიერი გრძნობების ნამცეცებს; დღის გარდაცვალების გამო მგლოვიარე ღრუბლებჩამოშლილ მთებს; ზღვას, რომელიც თავს იხრჩობს... ან გინახავთ ტელეფონი, რომელსაც ისე გააჟრჟოლა, თითქოს ვიღაცამ ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანიდან დარეკა?! მოუსმინეთ ფანჯრის რაფაზე წვიმის ზერელე კაკუნს დილის ჩაის პურზე წასმულ ფიქრებთან ერთად. იქნებ, ბევრ ჩვენგანს შეხებია დიდი ხნის უნახავი, ოთახში შემოვარდნილი შვილიშვილისგან ატეხილი ხმაური, სათამაშოების ძველი ყუთიდან ამოღებული ავტომატის კაკანით გამოწვეული, სახლის ყველა კუთხე-კუნჭულში ბაბუას ფიქრებს უმოწყალოდ რომ ხოცავს?! ეს კი სულ სხვა რიგის წარმოსახვითი სურათია: ცას თანდათან ისე ეცვლებოდა ფერი, თითქოს წყალჩარჩენილ ჭიქაში ვიღაც წვეთ-წვეთობით უმატებდა და უმატებდა შავ ღვინოს. ღამდებოდა, მოკლედ...

ჩემივე გამოგონილი ლიტერატურული გმირების ემოციებს ვეღარ ვმალავ... აღარც ისინი მიჯერებენ და მეკარგებიან, _ წერს ერთგან მთხრობელი; და, მართლაც, ჩვენ თვალწინ ჩაივლის სამი განზომილებით მცხოვრები გმირის სიცოცხლის კადრები, გამონაგონისა და სიმართლის ნაზავი, თუმცა მოთხრობაში გამონაგონსაც სიმართლედ აღვიქვამთ. ზოგს შეიძლება არსებობის მეტი განზომილებაც ჰქონდეს, მაგრამ ავტორისთვის ისინი საკუთარი თავისა და წუთისოფლის ავ-კარგის შეცნობის ორიენტირებია; ეს ორიენტირები მკითხველსაც სჭირდება ტექსტის გასააზრებლად: ერთია ცხადი, მეორე სიზმარი და მესამე ფიქრი. თითოეულ მათგანს მოთხრობაში თავისი დანიშნულება აქვს, თუმცა კი ავტორს პირველივე გვერდებიდან გაფრთხილებული ვყავართ: როგორც იქნა, მოვახერხე და ისეთი რამ დავწერე, ძალიანაც რომ მოინდომოთ და სულ ფურცელ-ფურცელ ეძებოთ, ისეთს ვერაფერს ამოიკითხავთ, ან დაფიქრება გაიძულოთ, ან ოდნავ მაინც აგაღელვოთ, ან ცრემლი აგიშალოთ, ან ნერვები. ყველაფერი თავის ტკივილივით ნათელიაო. ამ გაფრთხილებაში ზოგმა გულწრფელობა შეიძლება დაინახოს, სხვამ თავმდაბლობა, ან სულაც თვითირონია. ეს, ალბათ, არც არის არსებითი. მთავარი ავტორის ამოცანაა, როგორი განწყობა შეუქმნას მკითხველს, რა დაუტოვოს საფიქრალად.

მოთხრობაში რამდენიმე იგავურ და ალეგორიულ სახეს ვხვდებით. განსაკუთრებული კი ხუთი ჭოტია, რომლებიც არღვევენ ბუს და ყორნის მითოლოგიურ-ბიბლიური წყაროს გააზრებას. სიტყვა "ბუ" ერთგვარი ირონიული სემანტიკური ველითაა მოცემული, რადგან მას განუზომელი "დამსახურება ჰქონია კაცობრიობის წინაშე"; ესენია: ტოპონიმები – ბუ-დაპეშტი, ბუ-ქარესტი, ბუ-რგუნდია, ბუ-რუნდი; ყურძნის ჯიში ბუ-დეშური და სხვა მრავალი. თურმე ელია წინასწარმეტყველისთვისაც ყორანს კი არა, ბუს მიჰქონდა სინამდვილეში საკვები. მაგრამ ბრძენი ჭოტები, რომლებიც, პრაქტიკულად, უხმაუროდ დაფრინავენ, რადგან საკუთარი ფრთების შრიალი ღვთაებრივი მუსიკის მოსმენაში უშლით ხელს, მამაზეციერის დავალებით მოევლინენ ამ ქვეყანას და ბუები ჩაანაცვლეს. ამ ხუთი ჭოტიდან ერთ-ერთი, შიო, ავტორისთვის უწინდელი ცხოვრებიდან გადმოყოლილი, მისი ფიქრების წამკითხველი მეგობარი და მფარველია, ხოლო მეორე, დეპრესიაშეპყრობილი შაბური, ჭოტთაგან ერთადერთს ტირილი რომ შეუძლია, 5 000 წლის მანძილზე უშვებს სიბრძნეებს სივრცეში.

სწორედ მისი ზეციერი სიმაღლიდან განჭვრეტილი ზოგადსაკაცობრიო შეხედულებები გამხდარა სხვადასხვა ეპოქის ფილოსოფოსთა, მეცნიერთა, შემოქმედთა და ისტორიულ პირთა გამონათქვამების წყარო. აქ კი ავტორის დამოკიდებულებაც გამოიკვეთება, რომელიც კითხვადაა დასმული: რომელი უფრო ძნელია, თავს აიძულო ლაპარაკი, დუმილი თუ ფიქრი? – ამ კითხვას სხვადასხვა პასუხი შეიძლება მოეძებნოს, თუმცა გრძნობის იძულება კი სრულიად შეუძლებელია, და ტირილიც ხომ გრძნობისგანაა! სხვათა შორის, სიზმარიც, რომელიც, გარკვეული აზრით, შიფრია და რომლის ღია ტექსტად გადაქცევა შესაძლებელია.
ამგვარი სიზმარ-ცხადისეული ჩანართი არაერთია მოთხრობაში. ესენია ზღაპრად მოთხრობილი ნახევარყვინჩილას თავგადასავალი; ნამდვილ ამბად მოყოლილი ლეონიდ ლეონიდის ძის სევდიანი ისტორია, რომელიც ორგზის ლენინური პრემიის ლაურეატი იყო, თუმცა ჭაჭა ყველაფერს ავიწყებდა; თავად ავტორის წინა ცხოვრების მითოსური ანდრეზი; მოთხრობიდან შეიტყობთ მეგობრის ღალატისა თუ ერთგული ძაღლის შესახებ; დაბოლოს, ტოლობის _ 1=2-ს ამოხსნას.

თუ ვიტყვით _ 2=1-ს, მისი მნიშვნელობა ჭეშმარიტ სიყვარულადაც შეიძლება გავიაზროთ, როდესაც ქალი და მამაკაცი ერთ სულად და სხეულად ქცეულან. 1=2-ს როგორღა გავიგოთ? აქ მოთხრობის მთავარი ორიენტირი უნდა მოვიხმოთ: ესაა ის ცხადი, სიზმარი და ფიქრი, რომელთაც თავი მოუყრიათ ერთგულ ჭოტ შიოში, ავტორის ფიქრთა წამკითხველში და უკიდეგანო თვალსაწიერიდან მოყოლებული მთხრობელის მეორე მე გამხდარა. და კიდევ ერთი ყველაზე არსებითი ასპექტი: ეს გახლავთ თემურ ჭკუასელის მშვენიერი ქალბატონი, ნაწარმოების შექმნის შთამაგონებელი, ყველა ამბის თანმხლები, ყოველწამიერი საფიქრალი...

ალბათ, სათქმელი კიდევ ბევრი დარჩა.

არ ვიცი, რა გამომივიდა ამ ჩემი წინასიტყვით, მაგრამ დიდი სურვილი მქონდა, გულწრფელი სიტყვა გამომეთქვა.
სათაურის შინაარსი კი მკითხველმა ნაწარმოების წაკითხვის შემდეგ თავისი შთაბეჭდილების მიხედვით გაიაზროს.

გიორგი ალიბეგაშვილი
скачать dle 12.0