ქართველი ხალხის განკულაკების და სრული გაღატაკების პროცესი შევარდნაძემ და მისმა ბანდამ დაიწყო

უფროს თაობას ახსოვს დრო, როცა ჩვენი ქვეყანა უდიდეს საწარმოო სიმძლავრეებს ფლობდა და ლამის ყველა ქუჩაზე ფაბრიკა-ქარხანა გუგუნებდა. მე 20 საუკუნის საქართველოში მანქანათმშენებლობა მოწინავე დარგი იყო: ქუთაისის საავტომობილო ქარხანა, რომელიც სატვირთო ავტომობილებს აწარმოებდა, თბილისის ელმავალმშენებელი ქარხანა, რომელიც მუდმივ ძაბვაზე მომუშავე ელმავლებს აწარმოებდა, ფოთის ჩარხმშენებელი ქარხანა, რომელიც წყალქვეშა ფრთიან კატერებს აწარმოებდა, კიროვის სახელობის ჩარხმშენებელი ქარხანა, რომელიც მაღალი სიზუსტის ჩარხებს აწარმოებდა, თბილისის ელმავალმშენებელი ქარხანა და რა თქმა უნდა, თბილისის 31-ე საავიაციო ქარხანა, სადაც 14 000-მდე ადამიანი მუშაობდა და ყოველწლიურად, 100 საბრძოლო თვითმფრინავს ამზადებდა. აღსანიშნავია, რომ ქარხანა, რომელმაც არსებობის მანძილზე, სხვადასხვა ტიპისა და მოდიფიკაციის 8 500 ზე მეტი თვითმფრინავი დაამზადა, სსრკ-ში პირველმა შეძლო რეაქტიულძრავიანი გამანადგურებლების სერიულად გამოშვება.

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, საქართველოში არსებული ფაბრიკა-ქარხნების უმეტესობა გაჩერდა. 1990-იანი წლების განუკითხაობის პერიოდში საბჭოთა კავშირისგან მემკვიდრეობით მიღებული ქონებისა და სამრწეველო პოტენციალის შენარჩუნებაზე ფიქრისთვის არავის ეცალა. სამაგიეროდ, ბევრი გამოჩნდა ისეთი, ვინც სახელმწიფოსა და ხალხისთვის წართმეული ქონებით მილიონები იშოვა.

„საერთო გაზეთს“ ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორი, ინჟინერ-გეოლოგი, საქართველოს საინჟინრო აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი და მწერალი ვაჟა კაკაბაძე ესაუბრა:


– დავიწყებ იმით, რომ საბჭოთა კავშირისთვის დამახასიათებელი იყო გიგანტური ქარხნების მშენებლობა, რაც ორი ფაქტორით იყო განპირობებული: ერთი ის, რომ სოციალისტური წყობა ყველა ადამიანის დასაქმებას ითვალისწინებდა და ამასთან, ლოკალიზების ნაცვლად, წარმოება მთელ ქვეყანაზე იყო გაშლილი, რომ მოკავშირე რესპუბლიკების ერთმანეთზე დამოკიდებული ყოფილიყვნენ. მაგალითისთვის გეტყვით, რომ რუსთავის მეტალურგიულ ქარხანაში ნედლეული ფაქტობრივად, ყველა რესპუბლიკიდან შემოდიოდა და მზა პროდუქცია ისევ რესპუბლიკების მიხედვით ნაწილდებოდა. იგივე პრინციპით მუშაობდნენ ქუთაისის საავტომობილო და თბილისის საავიაციო ქარხნები. აღსანიშნავია, რომ ეს უკანასკნელი საბჭოთა კავშირში საუკეთესო იყო და უმაღლესი ხარისხის სამხედრო თვითმფრინავებს ამზადებდა. მე ეკონომიურის გარდა, გეოლოგიური ფაკულტეტის მაქვს დამთავრებული და ვიცი, რომ მსოფლიოში ყველაზე მაღალი ხარისხის მარგანეცი ჭიათურაში იწარმოება. სტუდენტობის პერიოდში, ჭიათურაში პრაქტიკას გავდიოდი. სწორედ ამ პერიოდში ამერიკელები ჩამოვიდნენ და ჩვენებს შესთავაზეს, ყვირილაზე ფილტრებს დავაყენებთ, დარჩენილ მარგანეცს წავიღებთ და მდინარესაც გავასუფთავებთო. რა თქმა უნდა, საბჭოთა კავშირი ამერიკელების შემოსვლას არ დაუშვებდა და ყვირილა დღემდე შავი მოედინება..

— თქვენი აზრით, რატომ ვერ მოვახერხეთ საბჭოთა კავშირის დაშლის შედეგად მიღებული მემკვიდრეობის შენარჩუნება?

– ზოგჯერ, დროშების ფრიალი და ემოციურობა რაციონალურად აზროვნებაში ხელს გვიშლის და იმიტომ. რასაკვირველია, დამოუკიდებლობა უნდა მოგვეპოვებინა, მაგრამ შეიძლებოდა, ეკონომიკური სარგებელიც გვენახა. მაგალითად, პოლონელებმა სტალინის ძეგლი კი არ გადააგდეს, გაყიდეს და შემოსავალი მიიღეს. თუ გახსოვთ, რკინიგზის საავადმყოფოს მახლობლად, მიონის ქარხანა მდებარეობდა. ეს იყო გასაიდუმლოებული საწარმო, სადაც სამხედრო დანიშნულების რადიო და ელექტროაღჭურვილობას და მიკროსქემებს ამზადებდნენ. შემდეგ ამ ნაწილებს კოსმოსურ ხომალდებსა და წყალქვეშა ნავებზე ამონტაჟებდნენ. საბჭოთა კავშირის დაშლისთანავე, მიონს დროშებით და ტრანსპარანტებით მივადექით და მოვითხოვეთ რუსეთის დაქვემდებარებაში მყოფი საწარმოს გაჩერება. მაშინ ბავშვი ვიყავი, მაგრამ კარგად მახსოვს, ქარხნის დირექტორმა გვითხრა, საწარმოში ხალხი მყავს დასაქმებული და რუსები ფულს გვიხდიან. საწარმოს გაჩერება კი არა, რაც შეიძლება დიდხანს უნდა შევინარჩუნოთ ქარხანაო. მაშინ ემოციებმა გვძლია და დღეს ოდესღაც უმნიშვნელოვანესი ქარხნისგან მხოლოდ გაყიდული შენობებია დარჩენილი. ამ პერიოდში გაჩერდა საავიაციო, მეტალურგიული და კიდევ რამდენიმე ქარხანა, მაგრამ საავიაციოს კარგი დირექტორი ჰყავდა და გადარჩა. შრომითი რესურსების შენარჩუნებისა და შემოსავლების მიღების მიზნით, ვაჟა თორდიამ ქვაბების და ტაფების გამოშვება დაიწყო და დღეს თუ ეს ქარხანა მუშაობს, მისი დამსახურებაა.

– როგორც ამბობენ, მღვრიე წყალში თევზი ადვილი დასაჭერია. იმ არეულობით ადამიანების გარკვეულმა ჯგუფმა კარგად ისარგებლა და მოსახლეობის გაღატაკების ხარჯზე დიდძალი ქონება დააგროვა.


– საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ გადაწყდა, რომ მემკვიდრეობით მიღებული ქონება ხალხის იყო და ხალხზე უნდა განაწილებულიყო, მაგრამ ამ დროს ისეთი დიდი შეცდომა დაუშვეს, რომ ქვეყანაც დააზარალეს და ხალხიც. იმ პერიოდში შეიქმნა საინიციატივო ჯგუფი, რომელშიც ნიკო ორველაშვილთან ერთად, მეც ვიყავი. ჩვენ მოვითხოვეთ, რომ ქონების გადანაწილებამდე მომხდარიყო მოსახლეობის აღწერა, თუმცა ჩვენი აზრი არავინ გაითვალისწინა. 1993–1994 წლებში დაახლოებით, 5 მილიონი აქცია-ვაუჩერი დაიბეჭდა, მაგრამ ამ დროისთვის, საქართველოში 5 მილიონი ადამიანი აღარ ცხოვრობდა. ვფიქრობ, მოსახლეობის რიცხობრივი აღწერა შეგნებულად არ მოხდა, ამიტომ როცა ვაუჩერების დარიგება დაიწყო, ვიღაცას ძალიან ბევრი შეხვდა. აქცია-ვაუჩერის საწყისი ანუ ნომინალური ღირებულება 20 დოლარი იყო. მფლობელს შეეძლო თავისი აქცია რომელიმე საწარმოში ჩაედო, მოწილე გამხდარიყო და დივიდენდები მიეღო. იმ დროს მინისტრთა კაბინეტში ვიყავი, 1994 წელს კი უკვე ეკონომიკის სამინისტროში ვმუშაობდი და ამ პროცესებმა ჩემს თვალწინ ჩაიარა. მაშინაც და დღესაც ვფიქრობ, რომ იმ დროს მოსახლეობისთვის ვაუჩერების დარიგება არ შეიძლებოდა, რადგან გაღატაკებული ადამიანი მას საწარმოს განვითარებაში არ ჩადებდა, მაგრამ ჩემი აზრი არავინ გაითვალისწინა. როგორც ვვარაუდობდი, ხალხმა, რომელსაც პურის ფული უჭირდა, ვაუჩერების გაყიდვა დაიწყო. მიდიოდნენ სავალუტო ჯიხურებში და 20 დოლარის ღირებულების ვაუჩერს ხან 25 დოლარად, ხან 20-ად, ბოლოს კი 5 დოლარადაც ყიდდნენ. რა თქმა უნდა, ვიღაცამ ეს ვაუჩერები ხელში ჩაიგდო, მაგრამ წარმოების ამუშავება მაინც ვერ შეძლო. საბჭოთა დირექტორები საბაზრო ეკონომიკისთვის მზად არ იყვნენ. წარმოდგენა არ ჰქონდათ მარკეტინგსა და მენეჯმენტზე და არ იცოდნენ პროდუქციის ბაზარზე გატანა. ამიტომ უმეტესობამ პროდუქციისა და მანქანა-დანადგარების ჯართად გაყიდვა დაიწყო. სახელმწიფო ქონება კაპიკებში გაიყიდა, რადგან საზღვარგარეთ ჯართის ნორმალურ ფასად გაყიდვისთვის საჭიროა ISO-ს სტანდარტების დაცვა — ჯართი ერთნაირ ზომაზე უნდა იყოს დაჭრილი, ჟანგი არ უნდა ჰქონდეს შეპარული, რომ დნობის დროს ფოლადი არ გაფუჭდეს და ა.შ.

– მანქანა-დანადგარების გარდა, ასევე კაპიკებად გაიყიდა ტრამვაი-ტროლეიბუსის პარკი და უმაღლესი ხარისხის ფოლადისგან დამზადებული ლიანდაგები, თუმცა სახელმწიფო ქონების განიავებისთვის არავინ დასჯილა.


– იცით, ლიანდაგები როგორ გაიყიდა? მივიდოდა ათი კაცი, დაიწყებდა ლიანდაგების აყრას, დაადგებოდა თავზე პოლიცია და იმასაც წილში სვამდნენ. ტროლეიბუსის სპილენძის სადენებს მოხსნიდნენ, შეაგდებდნენ მანქანაზე და მიჰქონდათ. ერთი სიტყვით, სრული განუკითხაობა იყო, რომელმაც ქვეყნის ეკონომიკა საშინელ დღეში ჩააგდო. დაახლოებით, 1990 წელს თბილისში გაჩნდა რაღაც საფონდო ბირჟის მსგავსი, მაგრამ სამოქალაქო ომი და კრიმინალების თარეში ამ ტრადიციის გაღრმავების პირობებს არ ქმნიდა. ამ ბირჟის ბაზაზე ჩამოყალიბდა „კავკასიის ბირჟა“, რომლის მფლობელები ამჟამად ქვეყნიდან გაქცეულები არიან. კუპონების პერიოდში „კავკასიის ბირჟამ“ შევარდნაძის მთავრობასთან შეთანხმებით აქციები გამოუშვა და ადამიანების გარკვეულმა ჯგუფმა ამით მილიონები იშოვა.

– როგორ?


– მარტივი სქემა მოქმედებდა: ადამიანი მიდის ეროვნულ ბანკში, იღებს კუპონებში კრედიტს, მიდის ბირჟაზე და ყიდულობს მაგალითად, 20 დოლარს. შეგახსენებთ, ეს ის პერიოდია, როცა კუპონი ყოველ საათში განიცდის ინფლაციას. ამ 20 დოლარიდან 15 დოლარს იტოვებს და მეორე დღეს 5 დოლარით ზუსტად იმდენ კუპონს ყიდულობს, რამდენიც ბანკიდან გამოიტანა. სესხს უკან აბრუნებს, მოგება რჩება და ისევ კრედიტი გამოაქვს. რასაკვირველია, ამ მაქინაციებში შევარდნაძის ხელისუფლების ხელი ერია. საბოლოოდ, ადამიანთა გარკვეულმა წრემ დიდი ფული იშოვა, მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი კი გაღატაკდა.

– როგორც იცით, ხალხისთვის წართმეული ფულით ზოგმა არასათავრობო ორგანიზაცია დააფუძნა, ზოგმა ბანკი გახსნა და ხალხის „გატყავებას“ აგრძელებს. თქვენი აზრით, შესაძლებელია თუ არა წართმეული ფულის სახელმწიფოსთვის დაბრუნება?

– მომხრე ვარ, რომ ამ ადამიანებმა პასუხი აგონ და ფული სახელმწიფოს დაუბრუნდეს, მაგრამ ჩემი აზრით, უკვე დაგვიანებულია.. როგორც ეკონომისტს მგონია, რომ ახლა ამ ხალხის „გაკულაკებით“ ისიც დაინგრევა, რაც გაკეთებული აქვთ და ქვეყანა უარეს მდგომარეობაში ჩავარდება. ჩვენ წარსულის შეცდომებზე ვსაუბრობთ, მაგრამ სამწუხაროდ, დღესაც იგივე ხდება. ყველა ბიზნესმენი ცდილობს, რომ ფული სწრაფად იშოვოს და მომავალზე ორიენტირებული არავინაა. კი ბატონო, აშენდა მეფრინველეობის ფერმა, ხილ-ბოსტნეულის გადამამუშავენებელი საწარმო და გაიხსნა რამდენიმე სასტუმრო, მაგრამ ეს ეკონომიკას ჩიხიდან ვერ გამოიყვანს. ბაზარზე რომ გავიდეთ, აქცენტი ინოვაციებზე უნდა გავაკეთოთ. ბაზრის მოთხოვნა ყოველ წუთს იცვლება და რომ დავეწიოთ, ამისთვის დიდი ძალისხმევაა საჭირო. წარმოიდგინეთ, მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, იაპონიას აუკრძალეს სამხედრო ინდუსტრიაში თანხის ჩადება. ამათაც აიღეს და მეცნიერებასა და ეკონომიკაში ჩადეს და იაპონია ზესახელმწიფოდ იქცა. ჩვენც იგივე უნდა გავაკეთოთ, რადგან იაპონელებზე ნაკლებად ნიჭიერები არ ვართ. ჩვენს მოსწავლეებს ისეთი გამოგონებები აქვთ, რომ ამერიკელებმა ნასას პროგრამაში წაიყვანეს. ამიტომ მგონია, რომ წარსულის შეცდომებზე ტირილს მომავალზე ორიენტირებული საწარმოების აშენება ჯობია და კარგი იქნება, თუ ჩვენი მეწარმეები ამაზე იფიქრებენ…

ნელი თორდია
скачать dle 12.0