გაყიდული ომი და გაყიდული საქართველო

ვახტანგ ხარჩილავა

სალომე ზურაბიშვილის მიერ 2018 წლის 8 აგვისტოს დასმულ კითხვას ფართოდ და ამომწურავად პასუხობს ერთი წლის წინათ, "საერთო გაზეთში" გამოქვეყნებული ვრცელი პუბლიკაცია "დიდი ღალატის ანატომია" ("ს.გ.", №30–31. 2017 წ.), სადაც დაწვრილებით არის აღწერილი, თუ რა საეჭვო ნაბიჯები უძღოდა წინ საქართველოს ხელისუფლების მხრიდან 2008 წლის აგვისტოს ტრაგიკულ მოვლენებს.
გთავაზობთ ფრაგმენტებს წერილიდან:


"სააკაშვილი და "ნაცმოძრაობის" სხვა ლიდერები ხშირად იმეორებენ, რომ 2008 წლის აგვისტოში რუსეთმა პროვოკაციაზე წამოაგო საქართველოს ხელისუფლება და აიძულა ის ომში ჩართულიყო, მაგრამ იმ ნაბიჯებს თუ გავიხსენებთ, რასაც საქართველოს ხელისუფლება ომის დაწყებამდე დაახლოებით წელიწადნახევრის განმავლობაში დგამდა, ჩნდება საფუძვლიანი ეჭვი, რომ ეს პროვოკაცია გაცილებით ადრე დაიგეგმა და მის განხორციელებასა და აღსრულებაში მთავარი როლი სწორედ "ნაცმოძრაობამ", ანუ საქართველოს ხელისუფლებამ ითამაშა.
მოდით, მივყვეთ მოვლენებს და ვნახოთ, რას ღაღადებენ ფაქტები.

2006 წლის შემოდგომიდან საქართველოს პრეზიდენტი მიხეილ სააკაშვილი ცდილობს კოდორის ხეობას სახელი შეეცვალოს და ეწოდოს ზემო აფხაზეთი, ხოლო ე.წ. სამხრეთ ოსეთს, ასევე ხაზგასმულად, ყოველგვარი ეგრეთ წოდებულის გარეშე, სისტემატურად მოიხსენიებს სამხრეთ ოსეთად, მიუხედავად იმისა, რომ ზვიად გამსახურდიას დროინდელი უზენაესი საბჭოს მიერ სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი უკვე 17 წელია გაუქმებულია და ის, როგორც ადმინისტრაციული ერთეული, ქართულ სახელმწიფოში საერთოდ არ არსებობს.

მიხეილ სააკაშვილმა თითქოს არც იცის ეს ამბავი და წარამარა იმეორებს სახელწოდებას – სამხრეთ ოსეთი.
პარალელურად გრძელდება კოდორის (დალის ხეობის) ზემო აფხაზეთად მოხსენიება, თუმცა ამ ხეობას საქართველოს ისტორიის არც ერთ მონაკვეთში ზემო აფხაზეთი არ რქმევია.

მიხეილ სააკაშვილი ყოველგვარი ახსნა-განმარტების, ყოველგვარი დასაბუთების და მოტივაციის გარეშე ჯიუტად აგრძელებს სამაჩაბლოს სამხრეთ ოსეთად და კოდორის ხეობის ზემო აფხაზეთად დასახელებას, რითაც მიზანმიმართულად ცდილობს, საზოგადოებას ყური გაუხედნოს ამ ახალი ტერმინებით.
არსებობს უამრავი საარქივო მასალა – მიხეილ სააკაშვილის სატელევიზიო გამოსვლები, ინტერვიუები, სააკაშვილის განცხადებები სამთავრობო სხდომებზე და ასე შემდეგ, რომლებშიც დოკუმენტურად არის ასახული და დაფიქსირებული ის, რაც ზემოთ ვთქვით.

სამწუხაროდ, ამ აშკარად საეჭვო, აშკარად ანტისახელმწიფოებრივი ხასიათის პიარ-კამპანიას არც საზოგადოების მხრიდან მოჰყოლია დიდი პროტესტი და არც პოლიტიკური წრეებიდან.
ÐоÑожее изобÑажение

ცხადი იყო, სააკაშვილს რაღაც სერიოზული ჩანაფიქრი ჰქონდა, მაგრამ არც მას აუხსნია და არც სხვები ჩაძიებიან, რას ემსახურებოდა ეს ჩანაფიქრი, რა იყო ამ ჩანაფიქრის მთავარი დედააზრი და რით იყო ის სასარგებლო და აუცილებელი ქართული სახელმწიფოსთვის?!

2007 წლის 10 მაისის დადგენილებით, რომელსაც ხელს მიხეილ სააკაშვილი აწერს და რომელიც შემდეგ საქართველოს პარლამენტმა დაამტკიცა, შეიქმნა სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაცია, სადაც სულ მალე არჩევნები ჩატარდა და ამ ახლად მოვლენილი სამხრეთ ოსეთის პრეზიდენტად, არა ხელმძღვანელად, არა ადმინისტრაციის უფროსად, არამედ, ხაზს ვუსვამ, პრეზიდენტად, არჩეული იქნა დიმიტრი სანაკოევი.

თუმცა დაგვავიწყდა გვეთქვა, რომ სანამ ქართველთმოძულეობაში ეჭვმიტანილი დიმა პრეზიდენტი გახდებოდა, მანამდე, ზემოთნახსენები დადგენილებით, სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციაში შეყვანილი იქნა ახალგორის რაიონიც.

ახალგორთან დაკავშირებით კიდევ ერთ, უაღრესად საინტერესო და საყურადღებო დეტალს გაგახსენებთ.

გასული საუკუნის 90-იან წლებში, როცა საბჭოთა კავშირი ჯერ კიდევ არსებობდა, ხოლო საქართველოს ცეკას მდივანი გივი გუმბარიძე იყო, ეროვნული მოძრაობისა და ახალგორის რაიონის ქართველობის დაჟინებული მოთხოვნით ახალგორი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიურ ოლქს გამოეყო, ანუ ახალგორი ჯერ კიდევ საბჭოთა კავშირის დროს უკვე აღარ შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიურ ოლქში, რომელიც, როგორც ზემოთ ვთქვით, მოგვიანებით საერთოდ გააუქმა საქართველოს უზენაესმა საბჭომ.

აი, ასეთი ისტორიის მქონე რეგიონი, ახალგორი, თავის ქსნის ხეობიანად, რომელიც მთლიანად ქართველებით იყო დასახლებული, "ნაციონალურმა მოძრაობამ", საქართველოს პრეზიდენტის მიხეილ სააკაშვილის მეთაურობით და საქართველოს პარლამენტის მხარდაჭერით, აიღო და მათ მიერვე შეკოწიწებული სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციაში წიხლებით შეტენა, პრეზიდენტად კი ათას ავტომატზე გადამხტარი დიმა დაასვა თავზე!
შემთხვევით, არა საბჭოთა კავშირის დროინდელ, არამედ "ნაცმოძრაობის" ხელისუფლების და მისი ლიდერის სააკაშვილის მიერ "დახატულ" ახალ რუკას ხომ არ გვიფრიალებენ რუსები ცხვირწინ, სადაც ნათლად და მკვეთრად ჩანს ის საზღვრები, რომლითაც ე.წ. სამხრეთ ოსეთი "ნამდვილ" და "რეალურ" სამხრეთ ოსეთად აქცია საქართველოს ხელისუფლებამ.

ერთმა ფრანგმა დიპლომატმა ახალგორის მოსახლეობას ასეთი რამ უთხრა: ევროპა და ევროკავშირი რით და როგორ უნდა დაგეხმარონ, როცა თქვენს ხელისუფლებას დოკუმენტურად, იურიდიული ნორმების სრული დაცვით უღიარებია სამხრეთ ოსეთის არსებობაო?!

ტერმინ სამხრეთ ოსეთის ოფიციალურად დაკანონების პარალელურად იმაზეც იზრუნეს, რომ წილკნის ეპარქია ცხინვალის ეპარქიას გადასცემოდა.

თითქმის იდენტური მეთოდებით იმუშავა ნაცების ხელისუფლებამ კოდორის ხეობასთან მიმართებაში – კოდორის ხეობას სახელი გადაარქვა, მას ზემო აფხაზეთი უწოდა, ადგილობრივი მოსახლეობა კი, რომელიც წლების განმავლობაში გმირულად იცავდა ხეობას, განაიარაღა, რის შემდეგაც 2008 წლის აგვისტოში ამ აუღებელი, სტრატეგიულად ურთულესი ხეობის აღება მტერმა თითქმის უბრძოლველად, ყოველგვარი დანაკარგების გარეშე შეძლეს. გავრცელებულ ხმებს თუ დავუჯერებთ, კოდორის ხეობის უბრძოლველად გადაცემაში ქართულმა მხარემ დიდი ფული აიღო. სახელდებოდა ციფრი – 50 მილიონი დოლარი, სახელდებოდნენ პირები, რომლებიც ამ ფინანსურ გარიგებაში მონაწილეობდნენ, სახელდებოდნენ შუამავლები და ა. შ. თუმცა ეს ყველაფერი არც მაშინ და არც შემდეგ, სათანადო გამოძიების საგანი არ გამხდარა.

სანამ 2008 წლის აგვისტოს ომი მოხდებოდა, "ნაცმოძრაობის" ხელისუფლებამ, აბსოლუტურად გაუგებარი და ლოგიკას მოკლებული ქმედებებით, პოზიციები განუმტკიცა არა ქართულ სახელმწიფოს, არამედ აფხაზ და ოს სეპარატისტებს.

იქმნება შთაბეჭდილება, რომ "ნაცმოძრაობა" სეპარატისტული რეგიონებისთვის წინასწარ ქმნის ისეთ დოკუმენტებს, რომლებიც მათ დამოუკიდებელ სახელმწიფოებად აღიარებას გააადვილებს.

საქართველოს ხელისუფლების თავდადებული მეცადინეობით, სამხრეთ ოსეთი ქაღალდზე უკვე არსებობს, ზედ ქართული სახელმწიფოს ბეჭედი აქვს დასმული და პრეზიდენტის ხელმოწერაც ამშვენებს, კოდორის ხეობას უკვე ზემო აფხაზეთი ჰქვია და ესეც სათანადოდ არის დამოწმებულ-დაკანონებული, ახლა საჭიროა ერთი პატარა, ლოკალური ხასიათის ომი, რომ ეს ტერიტორიები მოწინააღმდეგე მხარემ გადაიბაროს და გადაიფორმოს.
დოკუმენტები უკვე მზად არის. ახლა ომი უნდა მოხდეს!..

და ეს ომიც მოხდება…

მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოსთვის, თითქმის 25 წელიწადია, მთავარი ამოცანა, მთავარი დევიზი, მთავარი მიზანი ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენაა, იმ დოკუმენტებით, რომლებიც "ნაცმოძრაობამ" შექმნა, ტერიტორიული მთლიანობა აღიდგინა არა საქართველომ, არამედ ტერიტორიული მთლიანობა თავიანთი ყოფილი ადმინისტრაციული საზღვრების ფარგლებში აღიდგინეს სეპარატისტულმა რეგიონებმა – აფხაზეთმა და ე.წ. სამხრეთ ოსეთმა!
არ არის ეს გამაოგნებელი პარადოქსი, როცა "ნაცმოძრაობა", გარე ოკუპანტის გამოჩენამდე, თვითონ მოგვევლინა შიდა ოკუპანტის როლში და შიდა ქართლი სამხრეთ ოსეთად გამოაცხადა, კოდორის ხეობა – ზემო აფხაზეთად და ეს ყველაფერი ოფიციალურად გააფორმა.

"ნაციონალებო", სახელშეცვლილო "ნაციონალებო", "ნაციონალების" ბიძაშვილ-მამიდაშვილო პარტიებო, გიფიქრიათ თქვენ ოდესმე, რატომ არ აღიარა რუსეთმა აფხაზეთი და ე.წ. სამხრეთ ოსეთი დამოუკიდებელ სახელმწიფოებად 2008 წლის აგვისტოს ომამდე და რატომ აღიარა მაინცდამაინც ამ ომის შემდეგ?

რატომ და იმიტომ, რომ ამ ომამდე საქართველო აკონტროლებდა ამ სეპარატისტული რეგიონების ტერიტორიების ნაწილს, ომის შემდეგ კი ამ რეგიონებმა აღიდგინეს ტერიტორიული მთლიანობა თავიანთი ადმინისტრაციული საზღვრების ფარგლებში, ამ საზღვრების დაფიქსირებასა და დაკანონებაში კი, რაც არ უნდა გასაკვირი იყოს ეს, მათ საქართველოს ხელისუფლება ჯერ იურიდიული დოკუმენტაციის მომზადებით, მოგვიანებით კი დამარცხებისთვის განწირულ ომში ჩაბმით დაეხმარა, რომლის შედეგებიც ნებისმიერმა ოდნავ გონიერმა ადამიანმა წინასწარ იცოდა, ოღონდ, რატომღაც არ იცოდა საქართველოს ხელისუფლებამ, რომელიც დღემდე თავს იმით იმართლებს, რომ, თურმე, პროვოკაციაზე წამოაგეს და აიძულეს საბრძოლო მოქმედებებში ჩართულიყო.
არადა, 5–6–7 აგვისტოს სააკაშვილის მიერ გაკეთებული განცხადებები არაფრით არ ჰგავს პროვოკაციაზე წამოგებული და შეცდომაში შეყვანილი კაცის განცხადებებს.

და საერთოდ, რას ნიშნავს პროვოკაციაზე წამოგება?

რა არ იცოდა სააკაშვილმა, რას ვერ ხვდებოდა ისეთს, რასაც შეიძლება პროვოკაცია და პროვოკაციაზე წამოგება დავარქვათ?
განა სააკაშვილმა არ იცოდა, რომ როკის გვირაბს მიღმა რუსეთის 58-ე არმია იდგა 70 000 ჯარისკაცით და დიდძალი სამხედრო ტექნიკით, რომელიც ქართული მხარის მიერ ფართომასშტაბიანი სამხედრო მოქმედებების დაწყების შემთხვევაში აუცილებლად ჩაერთვებოდა ბრძოლაში.

ÐоÑожее изобÑажениеაგვისტოს ომის დამთავრების შემდეგ გავრცელდა ხმები, თითქოს სააკაშვილსა და ცხინვალის რეგიონში მდგარი რუსი სამშვიდობოების ხელმძღვანელობას შორის სამხედრო კონფლიქტამდე ცოტა ხნით ადრე შედგა ფარული გარიგება, რომლის მიხედვითაც, სამშვიდობოები გაიწეოდნენ და ქართულ ჯარს საშუალებას მისცემდნენ ცხინვალში შესულიყო, რის შემდეგაც ქართული ჯარი ადვილად გადაკეტავდა როკის გვირაბს, დაიკავებდა სტრატეგიულად მნიშვნელოვან პუნქტებს და ობიექტებს, გადაკეტავდა გზებს და მთელ რეგიონში კონსტიტუციურ წესრიგს აღადგენდა.

იმასაც ამბობდნენ, რომ ამ გარიგებაში ქართულმა მხარემ რუს სამშვიდობოებს ძალზე სერიოზული თანხა გადაუხადა.

სააკაშვილი და მისი ტვინით გაპენტილი "სამხედრო სტრატეგოსები" სამოქალაქო სექტორიდან – ბოკერიები, ადეიშვილები, უგულავები, თარგამაძეები, მერაბიშვილები, იმდენად იყვნენ დარწმუნებულნი ამ "გენიალური" გეგმის განხორციელებაში, რომ გორში წინასწარ ჰქონდათ დასაწყობებული დიდძალი სურსათ-სანოვაგე, დროშები, ალმები, ტრანსპარანტები, ფერადი ბუშტები – გამარჯვების შემდეგ ცხინვალში გრანდიოზული ზეიმი უნდა გამართულიყო ძლევამოსილი მთავარსარდლის, საქართველოს განმათავისუფლებელი გმირის მიხეილ სააკაშვილის მეთაურობით.

როგორი კრეტინი, როგორი იდიოტი და სულელი უნდა იყო, როგორ არ უნდა გიყვარდეს და იმ დონეზე როგორ უნდა გეკიდოს ფეხებზე ქვეყანა, მსგავს იაფფასიან ავანტურაში გააყოფინო თავი და იმაზე არ იფიქრო, რას რა შეიძლება მოჰყვეს?

დღეს ნიანგის ცრემლებს აღვარღვარებენ აგვისტოს ომში დაღუპული ქართველი ჯარისკაცების საფლავებზე და მრისხანედ შემართული მუშტებით ოკუპაციას აპროტესტებენ.

კი, მაგრამ, თქვენ თვითონ არ ხართ ამ ოკუპაციის თანაავტორები და ოკუპანტების ბიზნესპარტნიორები?

რამდენადაც ვიცი, "ნაცმოძრაობის" ელიტა ჯერ კიდევ 2006 წლის ბოლოს აპირებდა იგივეს გაკეთებას, რაც 2008 წლის აგვისტოში გააკეთა. ისინი მთელი სერიოზულობით ამტკიცებდნენ, რომ რუსი სამშვიდობოები, გარკვეული გასამრჯელოს სანაცვლოდ, მზად იყვნენ, ცხინვალი დაეთმოთ.

მაშინ ერთი ჭკვიანი და გონიერი ადამიანის ჩარევით შესაძლებელი გახდა ამ ავანტურისტების შეჩერება და დიდი კატასტროფის თავიდან აცილება, თუმცა 2008 წელს, როცა "ნაცმოძრაობას" ძალაუფლება უკვე თავში ჰქონდა ავარდნილი და ცა ქუდად არ მიჩნდა და დედამიწა ქალამნად, მათი დაოკება ვერავინ შეძლო და მათ შორის ვერ შეძლეს ამერიკელებმაც, რომლებიც, თუ მათ გულწრფელობაში ეჭვს არ შევიტანთ, "ნაციონალებს" აფრთხილებდნენ, რომ რუსებთან საომარ კონფლიქტში არ შესულიყვნენ. რა თქმა უნდა, ქართული სოფლების საარტილერიო დაბომბვები რუსულმა მხარემ დაიწყო, მაგრამ ეს ჯერ კიდევ არ იყო ომი. ომად ის მაშინ იქცა, როცა მთავარსარდალმა სააკაშვილმა ტელევიზიით ოფიციალურად განაცხადა, რომ ცხინვალში კონსტიტუციური წესრიგის დამყარების მიზნით ფართომასშტაბიან საომარ მოქმედებებს იწყებდა და ბრძანება გასცა, ქართული სამხედრო შენაერთები ცხინვალისკენ დაძრულიყვნენ.

– Это уже война! – გახარებულმა და კმაყოფილმა წამოიძახა რუსმა გენერალმა სააკაშვილის ამ ბრძანების მოსმენის შემდეგ, ცხადია, ყოველივე ამის ამსახველი და დამადასტურებე- ლი სატელევიზიო კადრების ჩანაწერებიც არსებობს.

ჰოდა, გადაახვიეთ, თქვენს "ნაციონალ" მეგობრებთან ერთად უყურეთ! ერთი ნახვით თუ ვერაფერს გაიგებთ, კიდევ გადაახვიეთ და კიდევ უყურეთ, საქართველოს კი თავი დაანებეთ. ვინ დაიწყო ეს ომი და ვისთან ერთად, თქვენ, ნაციონალებმა" და თქვენმა ბელადმა შესანიშნავად იცით. თქვენ ისიც გეცოდინებათ, სად წავიდა ის 4,5 მილიარდი დოლარი, რომელიც საქართველომ დახმარების სახით მიიღო.

ვის ჯიბეებში დაილექა ეს მილიარდები – ქართველთა სისხლის ფასად, ქართველი ჯარისკაცებს სიცოცხლის ფასად, ათიათასობით ქართული ოჯახის უბედურების და ტრაგედიის ფასად ნაშოვნი მილიარდები? რას ცუღლუტობდა და ქვეყნის ბიუჯეტიდან რამდენს ახარჯავდა ბატონი სააკაშვილი დოქტორ დოტის და უფრო იაფფასიან დოტებს, ვიცით, მაგრამ რას ცუღლუტობდა იგივე სააკაშვილი, როცა სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციას ქმნიდა და კოდორის ხეობას ზემო აფხაზეთს არქმევდა, არ ვიცით!

კი, მაგრამ, არ უნდა ვიცოდეთ? და თუ არ უნდა ვიცოდეთ, ის მაინც ხომ უნდა ვიცოდეთ, რატომ არ უნდა ვიცოდეთ?"

ვახტანგ ხარჩილავა

მინაწერი ერთი წლის შემდეგ: 

სალომე ზურაბიშვილმა მის განცხადებაზე, რომელიც წერილის დასაწყისში ვახსენე და რომელსაც დიდი ხმაური და დისკუსია მოჰყვა, მოგვიანებით ასეთი კომენტარი გააკეთა:

1. კითხვაზე, თუ ვინ იყო აგრესორი 2008 წელს, პასუხი არის ერთმნიშნელოვანი: რუსეთი. რუსეთს 2008 წლის აგვისტომდე უკანონდ ჰქონდა დაკავებული ჩვენი ტერიტორიები და საგულდაგულოდ ემზადებოდა აგვისტოს ომისთვის, რაზეც ინფორმაცია ჰქონდა, მათ შორის სააკაშვილს და მის გარემოცვას.
2008 წლის აგვისტოში, პროცესები წარიმართა რუსეთის სცენარის შესაბამი- სად, რამეთუ აგვისტომდე დიდი ხნით ადრე იყო მომზადებული;

2. კითხვაზე, შეიტანეს თუ არა წვლილი რუსული სცენარის განხორციელებაში სააკაშვილმა და მისმა გარემოცვამ, პასუხი არის ასევე ერთმნიშვნელოვანი: დიახ. მეტიც, სააკაშვილის და მისი გარემოცვის უგუნურება და მოღალატებრივი ქცევა იყო პუტინის სცენარის განხორციელების აუცილებელი წინაპირობა. იმის მაგივრად, რომ რუსულ პროვოკაციებზე სააკაშვილს ჩვენი მოსახლეობის უზურუნველყოფით და საერთაშორისო პარტნიორების ყურადღების გამახვილებით ეპასუხა, მან რუსეთის სამხედრო პროვოკაციებს სამხედრო პასუხი გასცა, რაც რუსეთის მიერ გამოყენებული იქნა საბაბად საქართველოს წინააღმდეგ ომის დასაწყებად.

ეს იყო სააკაშვილის და "ნაციონალური მოძრაობის" უდიდესი დანაშაული ქართველი ხალხისა და ქართული სახელმწიფოს წინაშე, რისი გახსენებაც ჩვენი მოქალაქეობრივი ვალია. ამ ყველაფრის შეხსენება ორი მიზეზის გამოა აუცილებელი: რათა არ დაბრუნდნენ დამნაშავეები ხელისუფლებაში და მომავალში არც ერთმა ხელისუფლებამ არ ჩაიდინოს მსგავსი გამოუსწორებელი დანაშაული ქვეყნისა და ხალხის წინაშე.

მე ამ ყველაფერს ვიტყვი ყოველთვის, რამდენადაც მწარე არ უნდა იყოს ეს სიმართლეა "ნაციონალებისა" და მათი სატელიტებისათვის, რომლებიც იყვნენ და არიან რუსეთისა და ანტიდასავლური ძალების საუკეთესო საყრდენი ჩვენს ქვეყანაში.

დაბოლოს, ჩემთვის რაიმეს დაბრალება, მეტადრე იმ ადამიანების მხრიდან, რომლებმაც ჩემი დიდი ძალისხმევით გაყვანილი რუსული ჯარები 2008 წელს რუსეთს უკან შემოაყვანინა, არის სხვა არაფერი, თუ არა უტიფრობა და მათ მიერ ჩადენილი დანაშაულის გადაფარვის უსუსური მცდელობა". აბსოლუტური სიმართლეა ის, რასაც ქალბატონი სალომე ბრძანებს, ისე, როგორც სიმართლეა, რაც „საერთო გაზეთში“ ერთი წლის წინ ითქვა.

საქართველოს პრეზიდენტობის მრავალრიცხოვანი კანდიდატებიდან ერთადერთი სალომე ზურაბიშვილია, რომელიც არ ერიდება საგნებსა და მოვლენებს ნამდვილი სახელები დაარქვას. ეს კი, უდაოდ, მისასალმებელია, რადგან ამის გარეშე ქართული სახელმწიფოს წინსვლა და განვითარება შეუძლებელია.

ვ.ხ.
скачать dle 12.0