მაკარტიზმი - ამერიკის ისტორიის სამარცხვინო ფურცელი

მაკარტიზმი _ ეს არის საზოგადოებრივი მოძრაობა, რომელიც აშშ-ში ჩამოყალიბდა გასული საუკუნის 40-იანი წლების ბოლოსა და 50-იანი წლების დასაწყისში და ამერიკის ისტორიის არც თუ სასახელო ეპოქად იქცა.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ამერიკა მოიცვა იმის შიშმა, რომ "კომუნიზმი" სსრ კავშირის სახით მსოფლიო ბატონობას მოიპოვებდა, რადგან ევროპის ნახევარი ისედაც სტალინის გავლენის ქვეშ იყო. ამასთან დაკავშირებით, 1947 წელს აშშ-ის 33-ე პრეზიდენტმა ჰარი თრუმენმა ბრძანება გამოსცა, შეემოწმებინათ ყველა სახელმწიფო მოხელე. ამ პერიოდში გამოჩნდა ბევრი მსურველი, ქვეყანა კომუნისტებისგან გაეწმინდათ, მაგრამ მათ შორის ყველაზე წარმატებული აღმოჩნდა სენატორი ვისკონსინის შტატიდან ჯოზეფ რაიმონდ მაკარტი. მან შეძლო დაერწმუნებინა ამერიკის საზოგადოება იმაში, რომ კომუნისტების ჯაშუშები ყველგან არიან და მხოლოდ ის (ჯოზეფ მაკარტი) არის მისი გადამრჩენელი.

1950 წლის 9 თებერვალს დასავლეთ ვირგინიის ქალაქ უილინგში გამოსვლისას მაკარტიმ განაცხადა, რომ აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი კომუნისტების ბუდეა და დონ აჩესონის (ტრუმენის მმართველობის დროს სახელმწიფო მდივანი) უწყებაშიც კი მათმა რაოდენობამ 205-ს მიაღწია. სწორედ ეს მოვლენა ითვლება მაკარტისტული მოძრაობისა და მაკარტის აქტიური მოღვაწეობის დასაწყისად. ბევრი პოლიტიკოსი და რესპუბლიკელი სენატორი გაოგნებული და შოკირებული იყო მაკარტის მიერ მაღალი თანამდებობის პირების მისამართით გამოთქმული ბრალდებებით (დონ აჩესონის გარდა მაკარტიმ ეჭვქვეშ დააყენა ჯ. მარშალის პატიოსნება და ერთგულება, რომელიც აჩესონამდე სახელმწიფო მდივანი იყო). თუმცა ისეთი მოღვაწეები, როგორებიც ტობერტ ტაკეტი და რიჩარდ ნიქსონი იყვნენ, პირიქით, სენატორის ქმედებას ამართლებდნენ და მხარს უჭერდნენ მას. ასე დაიწყო დევნის დრო, რომელსაც ხალხში "კუდიანებზე ნადირობა" შეარქვეს.

მაკარტიზმი ამერიკული საზოგადოების ყველა სფეროში შეიჭრა. მაკარტისტების აზრით, ყველა პრობლემის სათავე კომუნისტები და კომუნიზმი იყო. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ მაკარტიზმი მხოლოდ საძულველი კომუნისტების წინააღმდეგ მიმართული მოძრაობა როდი იყო. ანტიკომუნისტურ განწყობას ამოფარებული მაკარტისტები ებრძოდნენ ლიბერალურ ინტელიგენციას, კულტურისა და მეცნიერების მოღვაწეებს, პროფკავშირების მოწინავეებს. დემოკრატ პრეზიდენტ ჰარი ტრუმენთან და მის ლიბერალურ გარემოცვასთან თანაარსებობა რესპუბლიკელი მაკარტისტებისთვის ადვილი სულაც არ იყო და ბევრი წინააღმდეგობა იჩენდა ხოლმე თავს. მაკარტისტები ბრალს სდებდნენ თრუმენს, რომ ის კომუნისტების მიმართ ძალიან შემწყნარებელი იყო და აშშ-ის მთელ სამხედრო სიმძლავრეს არ იყენებდა საბჭოთა კავშირის გავლენის გასანადგურებლად, ტრუმენი კი, თავის მხრივ, არ ამართლებდა მაკარტის ქმედებებს. თუმცა ამ აზრთა სხვადასხვაობას ხელი არ შეუშლია მაკარტისთვის, თავისი ხაზი "გაეტარებინა". 1950 წლის 23 სექტემბერს კორეის ომით გამოწვეული განწყობის კვალდაკვალ, მიიღეს მაკარენის კანონი "შიდა უსაფრთხოების შესახებ", რომელმაც პრეზიდენტის ვეტოც კი დაძლია. ამ კანონში ლაპარაკი იყო ახალი სამმართველოს შექმნის შესახებ, რომელსაც უნდა გაეკონტროლებინა ძირგამომთხრელი და ანტიამერიკული საქმიანობა და გამოეძიებინა და გამოევლინა კომუნისტური ორგანიზაციები მათთვის საკადრისის მიზღვის მიზნით. 1952 წლის ივნისში კი, მრავალრიცხოვანი პროტესტისა და თრუმენის ვეტოს მიუხედავად, მიიღეს მაკარენი-უოლტერის ბილი მიგრაციის შეზღუდვის შესახებ. როცა 1952 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში რესპუბლიკელებმა გაიმარჯვეს, მაკარტიზმის გავლენა უფრო გაძლიერდა და თითქმის სახელმწიფო კურსად იქცა. რესპუბლიკელების მხარდაჭერის მოპოვების მიზნით, ეიზენჰაუერი აქტიურად ურთიერთობდა მაკარტისთან და მაკარტისტებთან, მხარს უჭერდა მათ მოღვაწეობას. ხალხის მოლოდინი, რომ რესპუბლიკელი პრეზიდენტის მოსვლის შემდეგ "ნადირობა" შეწყდებოდა, არ გამართლდა და პირიქითაც კი მოხდა. ისეთი შთაბეჭდილება იქმნებოდა, რომ ეიზენჰაუერი მთლიანად მაკარტის გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა. ამის ნათელი დადასტურებაა შემთხვევა, როცა სიტყვით გამოსვლისას ეიზენჰაუერმა არ წაიკითხა ის აბზაცი, მარშალის დამსახურებებს რომ ეძღვნებოდა, რადგან მაკარტი ასე არ მიიჩნევდა. 1953 წელს მაკარტიზმის "ოქროს წლად" იქცა, რადგან პრეზიდენტის მხრიდან არავითარი წინააღმდეგობა არ ყოფილა. გახდნენ რა მმართველი პარტიის ნაწილი, მაკარტისტები ცდილობდნენ, თავად ემართათ ქვეყანა, მაკარტი კი აშშ-ში თითქმის ყველაზე გავლენიან ადამიანად იქცა. ყოველივე ეს ქვეყნის სახელმწიფოებრივ-პოლიტიკურ და საკონსტიტუციო სისტემის კრიზისზე მიუთითებდა.

მაკარტისტები გამოძიებებს თავიანთ გამოძიებებს ახლა უკვე კონგრესის სხვადასხვა კომიტეტის საშუალებით აწარმოებდნენ. მაკარტი ხელმძღვანელობდა სენატის სამთავრობო ოპერაციების კომისიას და გამოძიების მუდმივ ქვეკომისიას. მისი მთავარი "თანამებრძოლები" ველდი და ჯენერი კი აკონტროლებდნენ სენატის შიდა უსაფრთხოებისა და წარმომადგენელთა პალატის ანტიამერიკული მოღვაწეობის საგამოძიებო კიმისიას.

მაკარტისტებმა გამოძიების ინსტიტუტი ყოველივე პროგრესულისა და დემოკრატიულის დევნის იარაღად აქციეს. გარდა ამისა, მათი მოღვაწეობა ქვეყნის აღმასრულებელ ხელისუფლებაშიც კი იჭრებოდა. განსაკუთრებით ნათლად ეს გამოვლინდა, როცა ერთ-ერთმა მაკარტისტმა ბრიკერმა სენატში შეიტანა შესწიორება საკონსტიტუციო ხელშეკრულებების დადების დროს პრეზიდენტის უფლებამისილების შეზღუდვის შესახებ.

მაკარტისტების მოღვაწეობამ უჩვეულო მასშტაბები და ფორმები შეიძინა. ისინი ბრალს სდებდნენ ანტიამერიკულობასა და ღალატში ყველას, ვინც მათი აზრით თუნდაც ამის მცირე საბაბს იძლეოდა, ხშირად უსაფუძვლოდაც კი. მაკარტისტები ანადგურებდნენ პროფკავშირებს, ათავისუფლებდნენ სამსახურებიდან სახელმწიფო მოხელეებს. სახელმწიფო აპარატი ძალიან მკაცრ `წმენდას~ განიცდიდა. პირველი თვეების განმავლობაში სამსახურებიდან გაათავისუფლეს 800 ადამიანი, 600 თავად წავიდა. სახელმწიფო მოხელეების გარდა, "წმენდაში" მოყვნენ ცნობილი პროგრესული მოღვაწეები, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი სამსახურებიდან გაათავისუფლეს, დააპატიმრეს ან "შავ სიაში" შეიტანეს. იმ წლებში საბრალდებო სკამზე აღმოჩნდა 140-მდე კომუნისტი, პროფკავშირის ათეულობით მოღვაწე, ბევრი მეცნიერი, რეჟისორები, მსახიობები და ჰოლივუდისა და ქვეყნის კულტურული ელიტის სხვა წარმომადგენლები – "ჰოლივუდის ათიანი", “რედ ცჰანნელს”.

მაკარტისტები უყურადღებოდ არ ტოვებდნენ არც უნივერსიტეტებს, ათავისუფლებდნენ პროფესორებს და წვავდნენ წიგნებს. მაკარტიზმი ანადგურებდა ყველაფერს: პროგრესს, უდანაშაულო ადამიანებს, ქვეყნის იმიჯს და მათ "ნაქებ" დემოკრატიას. ისინი ახდენდნენ შესწორებებისა და სასამართლო კონდეფციების ინტერპრეტირებას ისე, როგორც თვითონ აწყობდათ, რათა ყოველგვარი სირთულეებისა და შეფერხების გარეშე გამოეცხადებინათ პიროვნება ან ორგანიზაცია "საეჭვოდ" და "სახიფათოდ". მაკარტისტები აკონტროლებდნენ ყველა სასამართლოს, თვით უზენაეს სასამართლოსაც კი. მათ დაიქვემდებარეს იუსტიციის სამინისტრო და ყველაფერი, რაც შეიძლებოდა და… რაც არ შეიძლებოდა.

მაკარტისტების მოღვაწეობის ფინალურ აკორდად იქცა მორიგი კანონი, რომელიც 1954 წელს მიიღეს. ეს გახლდათ "1954 წლის კანონი კომუნისტებზე კონტროლის შესახებ". ამ აქტის შესაბამისად, მათ კომუნისტური პარტია კანონგარეშედ გამოაცხადეს და ჩამოართვეს ყველა უფლება და პრივილეგია, რითიც სხვა პარტიები სარგებლობდენ. გარდა ამისა, კანონი კომუნისტებს უკრძალავდა საზღვარგარეთის პასპორტის აღებას. ასევე შემოიღეს 14 ნიშანი, რომელთა მიხედვითაც დგინდებოდა კომუნიზმთან ადამიანის კუთვნილება. უნდა ითქვას, რომ ეს ნიშნები იმდენად გაურკვეველი იყო, რომ აშშ-ის ნებისმიერი მოქალაქე ხდებოდა ეჭვმიტანილი ერთ-ერთი ნიშნით მაინც.

მაკარტნის მოღვაწეობა ამერიკის არმიასაც შეეხო. რამდენიმე კვირის განმავლობაში გადაიცემოდა ტელესესიები, სადაც მაკარტი კითხავდა ამერიკის უმაღლეს სამხედრო პირებს, მათ შორის, ომის გმირებსაც. ამ გამოსვლებით მაკარტიმ ქვეყანას უჩვენა თავისი სრული უღირსობა. სამხედროებმა საპასუხოდ, მაკარტი დაადანაშაულეს ფაქტების გაყალბებაში და სპეციალური კომისიაც კი შეიქმნა, რომელიც მაკარტის მოღვაწეობის წინააღმდეგ წამოყენებულ ბრალდებებს იძიებდა. 1955 წელს მაკარტიმ შეიტანა ბოლო რეზოლუცია სენატში იმის შესახებ, რომ შეეცვალათ სოციალიზმის მიმდევარ ქვეყნებში წყობა. ამ რეზოლუციის წინააღმდეგ ხმა 77-მა სენატორმა მისცა.

მაკარტის საქმის მოსმენა დასრულდა, სენატი, პრეზიდენტი და ვიცე-პრეზიდენტი მას იგნორირებას უწევდნენ, თავად იგი კი შერცხვენილი დარჩა. მოვლენების ამგვარმა განვითარებამ ძლიერად იმოქმედა მაკარტიზე, მან ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება დაიწყო და 1957 წელს გარდაიცვალა.
მაკარტიზმი ყოველთვის დარჩება ამერიკული წარსულის სამარცხვინო ფურცლად.

ბელა გველესიანი




скачать dle 12.0